Giới thiệu
Kiểm tra chổi than là bước quan trọng khi bảo dưỡng động cơ điện và thiết bị sử dụng chổi than. Chổi than thường mòn dần trong quá trình vận hành. Khi xuống cấp, thiết bị có thể đánh lửa, phát nhiệt hoặc hoạt động không ổn định.
Tuy nhiên, không nên đánh giá chổi than chỉ bằng một dấu hiệu bên ngoài. Cần kiểm tra chiều dài, bề mặt tiếp xúc và dây dẫn. Đồng thời, cần kiểm tra giá đỡ, lò xo và bề mặt tiếp điện.
Việc kiểm tra đúng cách giúp xác định chổi còn sử dụng được hay cần thay mới. Qua đó, người vận hành có thể hạn chế hư hỏng và giảm thời gian dừng máy.
Vì sao cần kiểm tra chổi than định kỳ?
Chổi than làm việc liên tục với bề mặt tiếp điện. Vì vậy, chi tiết này chịu ma sát và hao mòn theo thời gian.
Mức độ mòn phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Có thể kể đến tải làm việc, tốc độ quay và điều kiện môi trường. Lực ép và tình trạng cổ góp cũng ảnh hưởng đến tuổi thọ chổi.
Nếu không kiểm tra định kỳ, chổi có thể mòn quá mức. Khi đó, lực tiếp xúc giảm và dòng điện truyền không ổn định.
Ngoài ra, chổi than bị nứt hoặc kẹt cũng có thể gây sự cố. Vì vậy, kiểm tra toàn bộ cụm chổi là cần thiết.
Chuẩn bị trước khi kiểm tra chổi than
Trước khi kiểm tra, cần ngắt hoàn toàn nguồn điện. Đồng thời, cần thực hiện biện pháp ngăn thiết bị khởi động ngoài ý muốn.
Nếu thiết bị vừa hoạt động, hãy chờ máy nguội. Điều này giúp hạn chế nguy cơ bỏng và các sự cố khác.
Nên ghi lại vị trí và chiều lắp của từng chổi. Việc này giúp tránh nhầm lẫn khi lắp lại.
Một số dụng cụ thường cần có gồm:
- Thước đo phù hợp.
- Đèn chiếu sáng.
- Khăn sạch.
- Dụng cụ tháo lắp phù hợp.
- Đồng hồ đo khi cần kiểm tra dây dẫn.
Không tự ý bôi dầu hoặc mỡ lên chổi than. Chất bẩn có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp xúc điện.
Kiểm tra chiều dài còn lại của chổi than
Chiều dài là một trong những tiêu chí quan trọng khi kiểm tra chổi than. Sau khi tháo, cần đo phần thân còn lại.
Kết quả đo phải được đối chiếu với giới hạn mòn của nhà sản xuất. Không nên áp dụng một kích thước chung cho mọi loại chổi than.
Một số loại có vạch đánh dấu giới hạn mòn. Nếu chổi đã chạm đến dấu này, nên thay thế.
Nếu không có dấu mòn, cần tham khảo tài liệu kỹ thuật của thiết bị. Thiết kế giá đỡ cũng có thể ảnh hưởng đến giới hạn sử dụng.
Ngoài chiều dài, hãy so sánh các chổi trong cùng một cụm. Nếu một chổi mòn nhanh hơn rõ rệt, cần tìm nguyên nhân.
Nguyên nhân có thể nằm ở lực ép hoặc giá đỡ. Bề mặt tiếp điện cũng có thể là yếu tố liên quan.
Kiểm tra thân chổi than
Chổi than còn sử dụng được cần giữ hình dạng ổn định. Thân chổi không nên có dấu hiệu hư hỏng nghiêm trọng.
Cần kiểm tra kỹ các dấu hiệu sau:
- Nứt dọc hoặc nứt ngang.
- Sứt mẻ lớn ở cạnh chổi.
- Cháy đen hoặc biến màu bất thường.
- Dấu hiệu phát nhiệt quá mức.
- Biến dạng thân chổi.
- Mòn lệch rõ rệt.
- Dây dẫn bị lỏng hoặc đứt.
- Điểm liên kết dây có dấu hiệu cháy hoặc bong.
Chổi bị nứt hoặc vỡ không nên tiếp tục sử dụng. Chiều dài còn đủ không có nghĩa chổi vẫn an toàn.
Kiểm tra bề mặt tiếp xúc
Bề mặt tiếp xúc là phần làm việc trực tiếp với cổ góp hoặc vành tiếp điện. Vì vậy, đây là vị trí cần được quan sát kỹ.
Bề mặt tốt thường có vùng tiếp xúc tương đối đều. Hình dạng tiếp xúc cũng cần phù hợp với bề mặt làm việc.
Ngược lại, vùng tiếp xúc quá nhỏ có thể là dấu hiệu bất thường. Mòn lệch cũng cần được kiểm tra nguyên nhân.
Một số dấu hiệu cần chú ý gồm:
- Rãnh sâu trên bề mặt.
- Sứt cạnh.
- Dấu cháy.
- Mòn không đều.
- Vết tiếp xúc quá nhỏ.
- Biến dạng bề mặt.
Không nên chỉ xử lý bề mặt chổi rồi tiếp tục vận hành. Cần kiểm tra cả giá đỡ và bề mặt tiếp điện.
Kiểm tra khả năng di chuyển trong giá đỡ
Chổi than cần trượt theo đúng hướng làm việc. Chổi không được bị kẹt trong giá đỡ.
Khi kiểm tra thủ công, chổi cần di chuyển tương đối tự do. Bụi bẩn hoặc biến dạng có thể làm chổi bị kẹt.
Nếu chổi bị kẹt, lực ép sẽ không ổn định. Khi đó, tiếp xúc điện có thể bị gián đoạn.
Ngược lại, độ rơ quá lớn cũng không tốt. Chổi có thể rung và tạo tiếp xúc không ổn định.
Khe hở giữa chổi và giá đỡ cần theo đúng yêu cầu kỹ thuật. Không nên tự điều chỉnh theo cảm tính.
Kiểm tra lò xo và lực ép
Lò xo có nhiệm vụ tạo lực ép lên chổi than. Lực ép cần phù hợp với thiết kế của thiết bị.
Khi kiểm tra, cần chú ý các dấu hiệu sau:
- Lò xo bị gãy.
- Lò xo bị biến dạng.
- Lò xo lắp sai vị trí.
- Cơ cấu bị kẹt.
- Lực ép giữa các vị trí không đồng đều.
Lò xo suy giảm không có nghĩa chổi đã hết tuổi thọ. Tuy nhiên, cụm chổi không nên tiếp tục vận hành nếu lực ép không bảo đảm.
Không tự ý kéo giãn hoặc cắt lò xo. Việc thay đổi lực ép có thể làm chổi mòn nhanh hơn.
Ngoài ra, lực ép sai có thể làm tăng nhiệt. Bề mặt tiếp điện cũng có thể bị ảnh hưởng.
Kiểm tra dây dẫn và điểm đấu nối
Dây dẫn của chổi than cần còn nguyên vẹn. Các điểm liên kết cũng phải chắc chắn.
Cần kiểm tra những vị trí thường chịu rung động. Bao gồm điểm uốn, đầu cốt và điểm bắt vít.
Cũng cần kiểm tra vị trí dây nối với thân chổi. Dây bị cháy hoặc đứt sợi có thể làm tăng điện trở tiếp xúc.
Trong một số trường hợp, có thể dùng đồng hồ đo. Phép đo này giúp kiểm tra tính liên tục của dây dẫn.
Tuy nhiên, đo thông mạch không thể đánh giá toàn bộ tình trạng chổi. Nó không cho biết chính xác chiều dài và chất lượng bề mặt tiếp xúc.
Kiểm tra bề mặt tiếp điện
Không nên chỉ thay chổi than mà bỏ qua bề mặt tiếp điện. Bề mặt này có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình làm việc.
Cần kiểm tra độ sạch và mức độ đồng đều. Đồng thời, cần quan sát dấu cháy và rãnh xước.
Các dấu hiệu bất thường gồm:
- Cháy cục bộ.
- Rãnh sâu.
- Mòn không đều.
- Biến dạng.
- Bề mặt quá bẩn.
- Vết xước nghiêm trọng.
Nếu phát hiện hư hỏng, cần tìm nguyên nhân trước khi lắp chổi mới. Không tự ý mài hoặc sửa bề mặt khi chưa có quy trình phù hợp.
Những dấu hiệu cho thấy chổi than có vấn đề
Một số hiện tượng có thể xuất hiện khi chổi than xuống cấp. Tuy nhiên, mỗi hiện tượng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.
Các dấu hiệu thường gặp gồm:
- Động cơ phát tia lửa bất thường.
- Chổi than phát nhiệt cao.
- Thiết bị hoạt động không ổn định.
- Chổi mòn lệch.
- Có mùi cháy.
- Dây dẫn bị nóng.
- Bề mặt tiếp điện xuất hiện vết cháy.
- Chổi bị kẹt trong giá đỡ.
Vì vậy, không nên kết luận chỉ dựa vào hiện tượng đánh lửa. Cần kiểm tra toàn bộ cụm chổi và bề mặt tiếp điện.
Khi nào chổi than còn có thể sử dụng?
Chổi than có thể tiếp tục sử dụng khi chiều dài vẫn cao hơn giới hạn mòn. Thân chổi cũng cần nguyên vẹn và không có vết nứt nghiêm trọng.
Dây dẫn phải chắc chắn. Bề mặt tiếp xúc cần phù hợp với bề mặt tiếp điện.
Ngoài ra, chổi phải di chuyển bình thường trong giá đỡ. Lò xo cũng cần tạo lực ép đúng yêu cầu.
Do đó, việc đánh giá cần dựa trên toàn bộ cụm chổi. Không nên chỉ kiểm tra chiều dài.
Khi nào nên thay chổi than?
Nên thay chổi than khi đã chạm giới hạn mòn. Chổi cũng cần được thay nếu xuất hiện nứt hoặc vỡ nghiêm trọng.
Các trường hợp khác cần xem xét thay gồm:
- Dây dẫn bị hư hỏng.
- Mặt tiếp xúc bị cháy nặng.
- Chổi bị sứt mẻ lớn.
- Chổi bị biến dạng.
- Chổi bị kẹt trong giá đỡ.
- Mức độ mòn giữa các chổi khác biệt bất thường.
Nếu thiết bị đánh lửa mạnh, cần kiểm tra nguyên nhân. Không nên chỉ thay chổi rồi tiếp tục vận hành.
Việc thay chổi mới nhưng bỏ qua nguyên nhân có thể khiến lỗi lặp lại. Chổi mới cũng có thể mòn nhanh hơn bình thường.
Có cần thay toàn bộ chổi than cùng lúc không?
Điều này phụ thuộc vào thiết kế của từng thiết bị. Cần ưu tiên hướng dẫn bảo trì của nhà sản xuất.
Khi một chổi bị hỏng, nên kiểm tra toàn bộ các chổi còn lại. Hãy so sánh chiều dài và tình trạng bề mặt.
Nếu nhà sản xuất yêu cầu thay đồng bộ, cần thực hiện đúng yêu cầu. Không nên tự ý trộn các loại chổi khác đặc tính.
Hai chổi có cùng kích thước chưa chắc có đặc tính làm việc giống nhau. Vật liệu, độ cứng và đặc tính điện cũng có thể khác nhau.
Quy trình kiểm tra chổi than nhanh
Có thể thực hiện kiểm tra theo trình tự sau:
- Ngắt và kiểm soát nguồn năng lượng của thiết bị.
- Chờ thiết bị nguội nếu vừa vận hành.
- Ghi lại vị trí và chiều lắp của từng chổi.
- Tháo chổi theo đúng quy trình.
- Đo chiều dài còn lại.
- Kiểm tra vết nứt và sứt mẻ.
- Quan sát dấu cháy và tình trạng dây dẫn.
- Kiểm tra mặt tiếp xúc.
- Kiểm tra khả năng trượt trong giá đỡ.
- Kiểm tra lò xo và cơ cấu tạo lực ép.
- Kiểm tra bề mặt cổ góp hoặc vành tiếp điện.
- Đối chiếu kết quả với tài liệu kỹ thuật.
Quy trình này giúp phát hiện nhiều dấu hiệu bất thường. Đồng thời, nó giúp phân biệt chổi đã mòn với lỗi từ các bộ phận liên quan.
Câu hỏi thường gặp
1. Có thể dùng đồng hồ vạn năng để kiểm tra chổi than không?
Có thể dùng đồng hồ để kiểm tra dây dẫn và điểm nối trong một số trường hợp. Tuy nhiên, phép đo này không đánh giá được toàn bộ tình trạng chổi.
Đồng hồ không cho biết chính xác chiều dài còn lại. Nó cũng không đánh giá được lực ép và chất lượng bề mặt tiếp xúc.
2. Chổi than còn dài nhưng bị nứt có dùng tiếp được không?
Không nên tiếp tục sử dụng chổi đã nứt nghiêm trọng. Vết nứt có thể phát triển trong quá trình vận hành.
Chổi có thể tiếp tục sứt hoặc vỡ. Đồng thời, tiếp xúc điện cũng có thể trở nên không ổn định.
Cần kiểm tra nguyên nhân gây nứt trước khi thay chổi mới.
3. Chổi than đánh lửa có phải đã hết không?
Không nhất thiết. Đánh lửa có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân.
Chổi bị mòn hoặc bị kẹt đều có thể gây hiện tượng này. Lực ép không phù hợp cũng là một nguyên nhân cần xem xét.
Ngoài ra, bề mặt cổ góp bị cháy hoặc xước cũng có thể gây đánh lửa.
4. Có nên tự mài chổi than để mặt tiếp xúc đều hơn không?
Không nên tự mài khi chưa có quy trình phù hợp. Mài sai có thể làm thay đổi hình dạng mặt tiếp xúc.
Bụi phát sinh cũng có thể ảnh hưởng đến thiết bị. Vì vậy, nên thực hiện theo hướng dẫn kỹ thuật của nhà sản xuất.
5. Bao lâu nên kiểm tra chổi than một lần?
Không có một chu kỳ chung cho mọi thiết bị. Tần suất kiểm tra phụ thuộc vào điều kiện vận hành.
Tải làm việc, tốc độ quay và môi trường đều có thể ảnh hưởng đến chu kỳ bảo trì. Nên thực hiện theo kế hoạch của nhà sản xuất hoặc đơn vị quản lý thiết bị.
Kết luận
Kiểm tra chổi than cần được thực hiện theo nhiều tiêu chí. Chiều dài chỉ là một trong những yếu tố cần xem xét.
Người kiểm tra nên đánh giá thân chổi, mặt tiếp xúc và dây dẫn. Đồng thời, cần kiểm tra giá đỡ, lò xo và bề mặt tiếp điện.
Khi phát hiện mòn bất thường, cần tìm nguyên nhân trước khi thay mới. Cách làm này giúp hạn chế hư hỏng lặp lại.
Kiểm tra đúng quy trình cũng giúp xác định thời điểm thay chổi phù hợp. Nhờ đó, thiết bị có thể duy trì khả năng tiếp điện và vận hành ổn định.
